Բացահայտիր Արմավիրը. Գայի պատմամշակութային ժառանգության համալիր վերլուծություն. Սուրբ Սարգիս եկեղեցի և Մեծ հաղթանակի հուշահամալիր
Արմավիրի մարզի Գայ (նախկինում՝ Խաթունարխ) համայնքի պատմական միջավայրը հանդիսանում է Արարատյան դաշտավայրի հոգևոր և սոցիալական զարգացման յուրօրինակ արտացոլումը:
Բնակավայրի կենտրոնական հատվածում գտնվող Սուրբ Սարգիս եկեղեցին իրենից ներկայացնում է ուշ միջնադարյան հայկական ճարտարապետական ավանդույթների և 19-րդ դարի վերջի շինարարական արվեստի սինթեզ: Պատմական տվյալների համաձայն՝ ներկայիս կառույցը վեր է հառնել 1894 թվականին՝ հին մատուռի տեղում, որն արդեն իսկ հանդիսանում էր տեղի բնակչության ուխտատեղին:
Եկեղեցին ունի միանավ բազիլիկի հորինվածք, որի պատերը շարված են տեղական սրբատաշ տուֆով: Կառույցի ճակատային մասն աչքի է ընկնում կամարակապ մուտքով և դեկորատիվ որմնասյուներով, որոնք ընդգծում են շինության ուղղահայաց հավասարակշռությունը: Ներքին տարածությունը կազմակերպված է մեկ ընդհանուր սրահի շուրջ, որն ավարտվում է արևելյան կողմում գտնվող բարձր խորանով:
Խորհրդային տարիներին եկեղեցին, ինչպես շատ այլ հոգևոր օջախներ, օգտագործվել է տնտեսական նպատակներով, սակայն 1989 թվականին այն հիմնովին վերականգնվել է՝ պահպանելով իր նախնական ծավալատարածական լուծումները:
Հատկանշական է, որ եկեղեցու մերձակա տարածքում առկա են խաչքարային արվեստի նմուշներ և տապանաքարեր, որոնք փաստում են բնակավայրի հին հոգևոր շերտերի մասին:
Համալիրի մյուս առանցքային հուշարձանը՝ նվիրված 1941-1945 թթ. Հայրենական մեծ պատերազմում զոհվածների հիշատակին, կառուցվել է 1975 թվականին՝ Հաղթանակի 30-ամյակի առթիվ: Այն հայկական մոնումենտալ քանդակագործության դասական օրինակ է:
Հուշարձանի կենտրոնում սգացող կնոջ կերպարն է, որը խորհրդանշում է Հայրենիքն ու մայրական վիշտը: Քանդակը տեղադրված է ուղղանկյունաձև խոշոր քարաբեկորներից կազմված հարթակի վրա, որոնց հստակ երկրաչափական գծերը հակադրվում են կերպարի փափուկ ու դրամատիկ ուրվագծերին:
Համալիրի հարևանությամբ գտնվող ժամանակակից խաչքարը, որն ունի զարդանախշային բարդ հորինվածք և հավերժության նշաններ, կապող օղակ է հանդիսանում հին և նոր ժամանակների հիշողության միջև: Այս հուշարձանախումբը ոչ միայն ունի գեղագիտական արժեք, այլև ծառայում է որպես համայնքային կենտրոն, որտեղ միահյուսվում են հերոսական անցյալն ու քրիստոնեական հավատքը: Օբյեկտները ներառված են պետական պահպանության ցուցակում և հսկվում են «Պատմամշակութային արգելոց-թանգարանների և պատմական միջավայրի պահպանության ծառայություն» ՊՈԱԿ-ի կողմից՝ որպես Արմավիրի մարզի կարևորագույն պատմական շերտեր:
Կոորդինատներ՝ 40.0844° N, 44.3042° E
Լուսանկարները` Հուշարձանների պահպանության Արմավիրի մարզային ծառայության: