Բացահայտիր Արմավիրը. Ազամաթի խաչքար. ուշ միջնադարյան գաղտնիքները Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու բակում
Ազամաթի խաչքարը հայկական ճարտարապետության և միջնադարյան մշակույթի ուշագրավ նմուշներից է, որն այսօր գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում՝ Մեսրոպ Մաշտոց և Գրիգոր Նարեկացի փողոցների խաչմերուկի մոտ վեր հառնող Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու բակում։
Լինելով պատմաճարտարապետական հուշարձան՝ այս խաչքարն ընդգրկված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցուցակում, ինչպես նաև ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։
Թեև այժմ այն կանգնեցված է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու արևելյան կողմում՝ պարսպի մոտ, հուշարձանի սկզբնական տեղադրությունը եղել է Մայր Աթոռի ժառանգավորաց դպրոցում։
Խաչքարը հայտնաբերվել է 1896-1897 թվականներին Մայր Աթոռում ընթացող հին վեհարանի, տպարանի և ժառանգավորաց դպրոցի ավերակների մաքրման աշխատանքների ժամանակ։
Բազալտից պատրաստված այս կոթողը երկկատված է, և ըստ իր քանդակային ու վիմագրական առանձնահատկությունների՝ թվագրվում է 16-րդ դարով։ Թեև խաչքարի վրա զարդաքանդակներ չկան, այն ունի կարևոր արձանագրություն։
Կոթողի միատող վիմագիր հիշատակարանն է՝ «ՍԲ ԽԱՉՍ ԲԱՐԵԽԱՒՍ ԱԶԱՄԱԹԻՆ»:
Այս գրության համաձայն՝ խաչքարը նվիրված է մի կնոջ, ում անունն է Ազամաթ։ «Ազամաթ»-ը արաբական ծագմամբ իգական անձնանուն է, որը թարգմանաբար նշանակում է մեծություն, պերճություն կամ վեհություն։
Պատմական աղբյուրները փաստում են, որ այս անունը մի քանի անգամ հանդիպում է նաև ուշ միջնադարյան հայկական ձեռագրերի հիշատակարաններում։
Չնայած պատվիրատուի և խաչագործ վարպետի անուններն անհայտ են, այսօր կանգուն վիճակում գտնվող հուշարձանը շարունակում է մնալ հայկական հոգևոր ժառանգության և վիմական մշակույթի արժեքավոր վկայություններից մեկը։
Կոորդինատներ՝ 40°10'0.754"N 44°18'35.888"E