Բացահայտիր Արմավիրը. Հակոբջանի խաչքարի անխոս վկայությունը Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու բակում
Հայաստանի պատմական հարստության և հոգևոր ժառանգության անբաժանելի մասնիկներն են խաչքարերը, որոնցից յուրաքանչյուրն ունի իր ուրույն պատմությունն ու ասելիքը։
Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի արևելյան մասում՝ Մեսրոպ Մաշտոց և Գրիգոր Նարեկացի փողոցների խաչմերուկի մոտ գտնվող հռչակավոր Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու տարածքում է հանգրվանել ուշագրավ մի հուշարձան՝ Հակոբջանի խաչքարը։
Այս սրբավայրն ու նրա տարածքում գտնվող մշակութային արժեքները ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ հենց խաչքարը հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ կրելով 4.2/17.9.4 պետական ցուցիչը։
Այսօր խաչքարը գտնվում է Սուրբ Հռիփսիմե եկեղեցու արևելյան կողմում՝ պարսպի մոտ, սակայն այն միշտ չէ, որ այստեղ է եղել։ Հուշարձանն ունի բավականին հետաքրքիր հայտնաբերման ու տեղափոխման պատմություն։
Այն նախկինում գտնվել է Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի Ժառանգավորաց դպրոցում։ Խաչքարը պատահականորեն հայտնաբերվել է 1896-1897 թվականներին, երբ Մայր Աթոռի տարածքում մաքրվում էին հին վեհարանի, տպարանի և Ժառանգավորաց դպրոցի փլատակները։
Դարերի հողաշերտի տակից դուրս բերված այս կոթողը, ցավոք, ամբողջական չի պահպանվել․ նրա ստորին հատվածն ու վերին ձախ անկյունը կոտրված են, ինչը, սակայն, չի նվազեցնում դրա պատմական ու գեղարվեստական բարձր արժեքը։
Հակոբջանի խաչքարի վրա առկա է վիմական հարուստ արձանագրություն, որը հնագետներին և պատմաբաններին թույլ է տվել հստակեցնել դրա ստեղծման ժամանակաշրջանն ու նվիրատուին։
Կոթողի քիվին փորագրված է միատող արձանագրություն, որն ասում է՝ «ԽԱՉՍ ԲԱՐԵԽԱՒՍ ՀԱԿՈԲՋԱՆԻՆ ԵՒ․․․»։
Բացի այդ, սլաքաձև հիմնախորանի վերին երկու անկյուններում տեղադրված է ընդատառ թվագիրը՝ «ՌԱ», ինչը համապատասխանում է հայկական տոմարի 1552 թվականին։
Այսպիսով, համաձայն վիմագրական տվյալների, խաչքարը կանգնեցվել է 16-րդ դարի կեսերին և նվիրված է եղել Հակոբջան անունով մի անձնավորության։ Հետաքրքիր է նաև այն փաստը, որ հայտնի հայագետ և եկեղեցական գործիչ Գ․ Տեր-Մկրտչյանը, ով ժամանակին գրի է առել այս խաչքարի արձանագրությունը, նկատել ու արտագրել է միայն քիվի տեքստը, իսկ խորանի անկյունների թվագիրը հավանաբար վրիպել է նրա աչքից։ Այսօր այս նրբահյուս կոթողը շարունակում է մնալ Վաղարշապատի հոգևոր հզոր կենտրոնի խորհրդավոր ու պատմական շերտերից մեկը, որը բաց է յուրաքանչյուր այցելուի և ուխտավորի համար։
Կոորդինատներ`40.166944, 44.309722