Ճանաչենք Արմավիրի հայտնի մարդկանց. Մհեր Աբեղյան. Հայաստանի գույներն ու էպիկական շունչը կտավի վրա

Մհեր Մանուկի Աբեղյանը հանդիսանում է 20-րդ դարի հայ կերպարվեստի ամենաինքնատիպ և տաղանդավոր դեմքերից մեկը, ում ստեղծագործական ժառանգությունը խորը և անջնջելի հետք է թողել հայկական մշակույթի պատմության մեջ։

Ծնվելով 1909 թվականի հունվարի 26-ին Վաղարշապատում (Էջմիածին)՝ անվանի հայագետ, ակադեմիկոս Մանուկ Աբեղյանի ընտանիքում, նա ի սկզբանե մեծացել է մտավորական ու մշակութային հարուստ միջավայրում, ինչն էլ մեծապես կանխորոշել է նրա հետագա ուղին։ Իր մասնագիտական կրթությունը նա սկսել է Երևանի գեղարվեստա-արդյունաբերական տեխնիկումում, որտեղ 1922-1927 թվականներին ուսանել է այնպիսի մեծանուն վարպետների մոտ, ինչպիսիք էին Ստեփան Աղաջանյանն ու Սեդրակ Առաքելյանը։

Կրթությունը շարունակելու նպատակով Աբեղյանը մեկնել է Մոսկվա և 1927-1930 թվականներին սովորել Մոսկվայի բարձրագույն գեղարվեստա-տեխնիկական ինստիտուտում (ՎԽՈՒՏԵԻՆ)՝ աշակերտելով Սերգեյ Գերասիմովին, Ա․ Դրևինին և Նադեժդա Ուդալցովային։

Նրա ուսումնական հաջորդ կարևոր հանգրվանը դարձավ Լենինգրադի պրոլետարական կերպարվեստի ինստիտուտը, որտեղ նա կատարելագործեց իր հմտությունները 1930-1931 թվականներին՝ Ալեքսանդր Օսմյորկինի ղեկավարությամբ։

Մհեր Աբեղյանի ստեղծագործական անհատականությունը ձևավորվել է ազգային գեղանկարչության ավանդույթների, մասնավորապես՝ մեծն Մարտիրոս Սարյանի արվեստի անմիջական ու խորը ազդեցությամբ։ Նրա բազմաժանր կտավներին բնորոշ են էպիկական շունչը, վառ գունային և լուսային հագեցածությունը, որոնք յուրահատուկ կենսախնդություն ու ջերմություն են հաղորդում յուրաքանչյուր գործի։

Նկարչի արվեստում առանձնահատուկ ու կենտրոնական տեղ է գրավում Հայաստանն իր չքնաղ բնությամբ, աշխատավոր մարդկանցով և բարիքներով։

Աբեղյանի բնանկարներին հարիր է լուսավոր ու ջերմ գունապնակը, իսկ նրա նատյուրմորտներն աչքի են ընկնում պլաստիկ շոշափելիությամբ և ընդգծված գունեղությամբ։

Որպես բազմակողմանի արվեստագետ՝ նա հավասարապես փայլել է և՛ գեղանկարչության, և՛ գրաֆիկայի ոլորտում։ Գրաֆիկական աշխատանքներում, հատկապես լինոփորագրություններում, նա վարպետորեն օգտագործել է պատկերման տարբեր հնարավորությունները՝ հասնելով լայն ընդհանրացումների, մոնումենտալության ու բարձր արտահայտչականության։

Մհեր Աբեղյանն առաջիններից մեկն էր, ով հայկական գրաֆիկայում պատկերեց հայրենի երկիրը թեմատիկ լայն ընդգրկումով՝ հեղինակելով բազմաթիվ օֆորտներ ու ասեղնափոր գործեր։

Արվեստագետի հարուստ ժառանգության մեջ իրենց ուրույն տեղն ունեն թեմատիկ ու դիմանկարչական այնպիսի հայտնի կտավներ, ինչպիսիք են «Աշունը Երևանում» (1942), «Բնանկար V դ. հուշարձանով» (1965), ինչպես նաև Մոսկվայի Տրետյակովյան պատկերասրահում գտնվող «Ամառ» (1959) և «Հայաստան» (1975) եռապատկերը։ Նրա գրաֆիկական և գեղանկարչական բարձրարժեք գործերից առանձնահատուկ գնահատանքի են արժանացել «Նորքի ճանապարհը» (1932-1936), «Սևանա կղզում» (1944), «Կիրովականի լեռները» (1955), «Նռներով նատյուրմորտ» (1956) և «Խաղաղություն և պատերազմ» (1967-1968) աշխատանքները։ Բացի այդ, Աբեղյանը մեծ ներդրում է ունեցել նաև գրքի ձևավորման և պատկերազարդման գործում։ 1939 թվականին նա պատկերազարդել է հայկական հերոսական «Սասունցի Դավիթ» էպոսի համահավաք տեքստը, ինչպես նաև Հովհաննես Թումանյանի «Ախթամար» բալլադը (1959) և Հովհաննես Շիրազի «Օձն ու մեղուն» (1953) գիրքը։

Իր ստեղծագործական ակտիվ գործունեությանը զուգահեռ Մհեր Աբեղյանը ծավալել է նաև բեղմնավոր մանկավարժական և հասարակական գործունեություն։ 1937-1945 թվականներին նա դասավանդել է Փանոս Թերլեմեզյանի անվան գեղարվեստական ուսումնարանում, իսկ 1954-1959 թվականներին՝ Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում՝ կրթելով ու ուղղորդելով հայ նկարիչների նոր սերունդներին։

Որպես հասարակական գործիչ՝ նա 1939-1945 և 1967-1968 թվականներին զբաղեցրել է Հայաստանի նկարիչների միության վարչության նախագահի պատասխանատու պաշտոնը՝ մեծապես նպաստելով երկրի մշակութային կյանքի կազմակերպմանն ու զարգացմանը։ Նրա վաստակը բարձր է գնահատվել պետության կողմից, և 1960 թվականին նրան շնորհվել է ՀԽՍՀ ժողովրդական նկարչի պատվավոր կոչումը։

Մհեր Աբեղյանի արվեստը ճանաչված և սիրված է եղել ոչ միայն հայրենիքում, այլև նրա սահմաններից դուրս։ Նա անհատական ցուցահանդեսներ է ունեցել Երևանում և Մոսկվայում, իսկ նրա գործերը մեծ հաջողությամբ ցուցադրվել են Տալլինում, Վիլնյուսում, Լենինգրադում, Թբիլիսիում, ինչպես նաև միջազգային հարթակներում՝ Լոնդոնում, Բրյուսելում և Նյու Յորքում։ Նրա լավագույն ստեղծագործություններն այսօր հանդիսանում են Երևանի, Մոսկվայի, Սանկտ Պետերբուրգի առաջատար թանգարանների ու պատկերասրահների սեփականությունը։

Արվեստագետի հիշատակն ու թողած ժառանգությունը հավերժացնելու նպատակով 1990 թվականին Էջմիածնում բացվել է Մհեր Աբեղյանի թանգարանը, որը գործում է որպես Հայաստանի ազգային պատկերասրահի մասնաճյուղ։

Մեծանուն նկարիչը կյանքից հեռացել է 1994 թվականի նոյեմբերի 20-ին Երևանում՝ 85 տարեկան հասակում, թողնելով հարուստ, կենսախինդ և անմահ արվեստ, որը շարունակում է հիացնել հայ և օտարազգի արվեստասերներին։