Բացահայտիր Արմավիրը. Փշատավան. պատմական անցյալով ու բերրի հողերով արմավիրյան գյուղը
Հայաստանի Արմավիրի մարզի Մեծամոր համայնքի կազմում գտնվող Փշատավան գյուղն ունի ուշագրավ պատմական, ժողովրդագրական ու աշխարհագրական դիրք, որը ձգվում է հայ-թուրքական սահմանով հոսող Արաքս գետի ձախ ափով։
Այս բնակավայրը, որը նախկինում կրել է Իգդալու (կամ Իգդալու հայկական) անվանումը, պաշտոնապես վերանվանվել է Փշատավան 1947 թվականի ապրիլի 10-ին՝ Խորհրդային Հայաստանի Գերագույն խորհրդի հրամանագրով, ինչը բնորոշ էր այդ տարիներին օտարահունչ տեղանունների հայեցիացման գործընթացին։
Գյուղը տեղակայված է Արարատյան դաշտի հարթավայրային գոտում՝ ծովի մակերևույթից մոտ 855 մետր բարձրության վրա, և զբաղեցնում է ընդհանուր առմամբ 8.1 քառակուսի կիլոմետր (810 հեկտար) տարածք։ Այն գտնվում է մարզկենտրոն Արմավիր քաղաքից մոտավորապես 11 կիլոմետր դեպի հարավ-արևելք՝ զբաղեցնելով ռազմավարական և սահմանամերձ կարևոր դիրք։
Անդրադառնալով բնակավայրի ժողովրդագրական բարդ պատմությանը՝ հարկ է նշել, որ մինչև 1918 թվականի պատմական իրադարձությունները գյուղն ունեցել է առավելապես ադրբեջանական (թաթարական) բնակչություն։
Առաջին աշխարհամարտի և Հայոց ցեղասպանության տարիներին տարածաշրջանում տեղի ունեցած ժողովրդագրական տեղաշարժերի արդյունքում այստեղ հաստատվել են հայ ընտանիքներ, ինչից հետո երկար տարիներ հայերը և փոքր թվով ադրբեջանցիներն ապրել են կողք կողքի։
Փշատավանի հայ բնակիչների նախնիների զգալի մասը գաղթել է Արևմտյան Հայաստանից՝ Կարինի նահանգի Բայազետի գավառի Առվտոց և Մսուն գյուղերից՝ իրենց հետ բերելով Մշո և Բայազետի տարածաշրջաններին բնորոշ ավանդույթները, բարբառն ու հողագործական մշակույթը։
Տարիների ընթացքում բնակավայրի բնակչության թվաքանակը կայուն ու հետևողական աճ է գրանցել, ինչը պայմանավորված էր խորհրդային տարիներին գյուղատնտեսության զարգացմամբ։ Ըստ պատմական վիճակագրական տվյալների՝ 1831 թվականին գյուղում արձանագրված էր ընդամենը 113 բնակիչ, սակայն արդեն 1873 թվականին այդ թիվը հասել է 562-ի, իսկ 1897-ին կազմել է 706 մարդ։ 20-րդ դարի առաջին կեսին ևս աճի միտումը պահպանվել է. 1926 թվականին գյուղն ունեցել է 814 բնակիչ, որը 1939-ին որոշակիորեն նվազել է՝ հասնելով 756-ի (հավանաբար պայմանավորված այդ տարիների միգրացիոն հոսքերով)։
Հետպատերազմյան շրջանում բնակչությունը կրկին կտրուկ ավելացել է՝ 1959 թվականին հասնելով 1064-ի, իսկ 1979-ին՝ 1511-ի։
Հայաստանի անկախացումից հետո անցկացված 2011 թվականի պաշտոնական մարդահամարի տվյալներով՝ Փշատավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 2058 մարդ, իսկ առկա բնակչությունը՝ 1996 մարդ, ինչը վկայում է այն մասին, որ գյուղը մարզի կենսունակ ու մարդաշատ բնակավայրերից է։
Գյուղի տնտեսական կյանքն ու հիմնական առօրյան ամբողջությամբ սերտորեն կապված են Արարատյան դաշտի բերրի բնության, արևոտ կլիմայի և ոռոգման ջրերի առկայության հետ։
Տեղի բնակչության զբաղմունքի գլխավոր և առաջատար ուղղություններն են այգեգործությունը (հատկապես ծիրանի, դեղձի ու խաղողի բերրի այգիների մշակությունը), անասնապահությունը (խոշոր և մանր եղջերավոր անասունների բուծումը), ինչպես նաև բանջարաբոստանային կուլտուրաների՝ լոլիկի, տաքդեղի, սմբուկի ու սեխի մշակությունը։
Շնորհիվ բարենպաստ հողակլիմայական պայմանների՝ Փշատավանում արտադրվող գյուղմթերքն աչքի է ընկնում բարձր որակով և մեծ պահանջարկ ունի ինչպես տեղական շուկայում, այնպես էլ արտահանման ոլորտում՝ հանդիսանալով համայնքի տնտեսական կայունության գլխավոր հիմնասյունը։
Աշխարհագրական կոորդինատներ` 40°02'26"N 44°04'03"E