Բացահայտիր Արմավիրը. Էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարանի հնագիտական և մշակութային ժառանգությունը
Էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարանը, որը գտնվում է Հայաստանի հնագույն մշակութային կենտրոններից մեկում՝ Արմավիրի մարզի Էջմիածին քաղաքում, հանդիսանում է Արարատյան հարթավայրի և մասնավորապես Էջմիածնի տարածաշրջանի տեղաբնիկների նյութական ու հոգևոր մշակույթի բացառիկ վավերագիր:
Այս կարևորագույն հաստատությունում ամփոփված են տարածաշրջանի կենսագործունեությունն ու պատմական զարգացումը հավաստող հնագիտական ու ազգագրական արժեքներ, որոնք ձգվում են մեր պատմության հազարամյակների խորքերը՝ սկսած մեկնարկային մ.թ.ա. 6-րդ հազարամյակից մինչև մեր օրերը։
Թանգարանի հարուստ հավաքածուն ներկայացված է մի քանի մասնագիտացված բաժիններում, որոնցում պահպանվում է շուրջ 12 հազար տպավորիչ նմուշ, որոնք լավագույնս ներկայացնում են տարածաշրջանի անցյալն ու մշակութային էվոլյուցիան։
Թանգարանային ցուցադրության հիմնարար առանցքներից մեկը հնագիտական բաժինն է, որտեղ ներկայացված են քարե դարից մինչև ուշ միջնադարն ընկած ժամանակաշրջանի բացառիկ հուշարձաններ և գտածոներ։
Հատկանշական է ուշ նեոլիթ-էնեոլիթյան ժամանակաշրջանի (մ.թ.ա. 6-4-րդ հազարամյակ) տնտեսության ու կենցաղի արտացոլումը, որի վերաբերյալ արժեքավոր նյութերը ձեռք են բերվել 1970-ական թվականներին հայտնի հնագետ Ռաֆիկ Թորոսյանի կողմից իրականացված Ակնաշեն և Ծաղկունք բնակատեղիների պեղումների արդյունքում։
Այս պատմական շերտերին առնչվող մեկ այլ հիմնարար հուշարձան՝ Թեղուտ բնակավայրը, նույնպես պեղվել է Ռաֆիկ Թորոսյանի կողմից 1965-1968 թվականներին։
Շուրջ 3,5 հեկտար տարածք զբաղեցնող այս բացառիկ հուշարձանը տեղակայված է Քասախ գետի ձախ ափին՝ Էջմիածին-Մարգարա մայրուղու աջ կողմում։
Պեղումները պարզել են, որ բնակավայրը չի ունեցել պաշտպանական պարիսպ և կազմված է եղել կլոր հատակագծով, աղյուսակերտ, ոչ մեծ տրամագծով (2,6-3,6 մետր) կիսագետնափոր 14 առանձին կացարաններից, ինչպես նաև դրանցից ոչ հեռու գտնվող փոքր (1-1,1 մետր) տրամագծով տնտեսական պահեստահորերից։
Այստեղի տնտեսության մեջ առաջնային է եղել բրնձային հողագործությունը, անասնապահությունը, ինչպես նաև որսորդությունը, խեցեգործությունը, կաշեգործությունն ու ջուլհակությունը։ Աշխատանքային գործիքները պատրաստվել են վանակատից (օբսիդիան), կայծքարից, գետաքարից, ոսկրից ու մետաղից։ Վայրին բնորոշ է հարդախառն ու ավազախառն հիմքով, ձեռքով պատրաստված կարմիր, դեղնավուն կամ գորշ խեցեղենը, որը զարդարված է ելուստներով, միջանցիկ անցքերով և եղունգով արված կիսալուսնաձև նախշերով, հանդիպում են նաև գունազարդ նմուշներ։ Նեոլիթ-էնեոլիթյան դարաշրջանում տնտեսության մեջ մեծ դեր են խաղացել նաև հում աղյուսից կառուցված կացարանները, պարզունակ ոռոգման համակարգերն ու հացահատիկի խառն ցանքսը։
Տարածաշրջանի զարգացման հաջորդ կարևորագույն փուլը՝ վաղ բրոնզի դարաշրջանը (մ.թ.ա. 4-րդ հազարամյակի երկրորդ կես - 3-րդ հազարամյակի առաջին կես), աչքի է ընկնում տնտեսության, նյութական և հոգևոր մշակույթի ընդհանուր վերելքով։ Այս շրջանում շեշտակի զարգացել են արհեստները, մասնավորապես մետաղագործությունն ու խեցեգործությունը, ինչը հանգեցրել է բնակավայրերի թվի զգալի աճին։
Էնեոլիթյան բնակավայրերի տեղում ձևավորվել են հզոր պարիսպներով ամրացված կենտրոններ, ինչպիսին է Մեծամորը, և դրանց շուրջ օղակված արբանյակային բնակավայրեր ու քաղաքատիպ կենտրոններ։
Զարգացում է ապրել նաև ճարտարապետությունը, հանդես են եկել ճարտարապետական ինքնատիպ հորինվածքով բնորոշվող տաճարական համալիրներ, ինչպիսին է Մոխրաբլուրը, ինչպես նաև քաղաքաշինական տարրեր՝ փողոցներ, հրապարակներ և առանձին թաղամասեր։
Թանգարանում ցուցադրվող բրոնզեդարյան արժեքավոր նյութերը հայտնաբերվել են տարածաշրջանի այնպիսի հանգուցային հուշարձաններից, ինչպիսիք են Մեծամորը, Մոխրաբլուրը, Արագածը, Ֆռանգանոցը, Աղաբլուրը, Շրեշ բլուրը, Ծաղկալանջը, Աղավնատունը, Շահումյանը, Թեղուտն ու Մայր Տաճարի տարածքը։
Միջին բրոնզի դարաշրջանի (մ.թ.ա. 3-րդ հազարամյակի երկրորդ կես - 2-րդ հազարամյակի առաջին կես) մշակույթը թանգարանում ներկայացված է հարուստ դամբարանային նյութերով, որոնք պեղվել են Այգեշատից, Էջմիածնի բիոֆիլտրի տարածքից և Աղավնատնից։ Հավաքածուն վերջերս համալրվել է նոր արժեքավոր ձեռքբերումներով Ակնա լճի դամբարանադաշտի տարածքից, որտեղից հայտնաբերվել են խեցեգործության բացառիկ գեղեցիկ նմուշներ, երկաթյա ապարանջանի բեկորներ, ինչպես նաև ապակուց, սարդիոնից ու մածուկից պատրաստված նրբագեղ ուլունքներ։
Ուշ բրոնզի և վաղ երկաթի դարաշրջանների (մ.թ.ա. XV-XII դարեր) ժամանակահատվածը թանգարանում արտացոլված է բազմաթիվ պաշտամունքային համալիրների և մահարձանների նյութերով, որոնք հայտնաբերվել են Դվինի, Մեծամորի, Գեղարոտի և Այգեշատի պեղումներից։ Էջմիածնի պատմա-ազգագրական թանգարանի ուշ բրոնզեդարյան հավաքածուն հարստացվել է Այգեշատի, Աղավնատան, Գրամփայի, Ծաղկալանջի, Մեծամորի և Օշականի հարուստ դամբարանադաշտերից հայտնաբերված հնագիտական գտածոներով։
Հնագիտական նյութերին զուգահեռ, թանգարանում առանձնակի տեղ է զբաղեցնում ժողովրդական արվեստի և ազգագրության բաժինը։ Այստեղ լիարժեքորեն ներկայացված են հին վաղարշապատցիների կենցաղին բնորոշ իրեր, ավանդական գյուղատնտեսական և արհեստագործական մշակույթին առնչվող տարատեսակ նմուշներ։ Ցուցադրված նյութերն ու լուսանկարները հիմնականում արտացոլում են 19-րդ և 20-րդ դարերի Վաղարշապատի կյանքն ու կենցաղը։ Այս համատեքստում հատկանշական է Ու. Կանանյանի գեղանկարների շարքը, որը պատկերավոր կերպով ներկայացնում է հին Վաղարշապատի պատմական կերպարը։ Թանգարանի սրահներում մանրակրկիտ վերստեղծվել են ավանդական գյուղական թոնրատունը, ինչպես նաև քաղաքաբնակ վաղարշապատցու բնակելի սենյակը։ Բացի այդ, այցելուները կարող են տեսնել տարածաշրջանում տպագրական գործի սկզբնավորումը փաստող առաջին տպագրական մեքենան։ Առանձին, հատուկ ցուցադրությամբ հանրությանն են ներկայացված նաև հնագույն ձեռագրեր ու հնատիպ հազվագյուտ գրքեր, որոնք լրացնում են տարածաշրջանի հոգևոր-կրթական կյանքի ամբողջական պատկերը։
Աշխարհագրական կոորդինատներ`40.1644° N, 44.2936° E: