Բացահայտիր Արմավիրը. Ռաֆայել Պատկանյանի հուշարձանը Վաղարշապատում. Գևորգյան ճեմարանի բրոնզե հիշողությունն ու պատմական անցյալը

Արմավիրի մարզի հոգևոր և մշակութային կենտրոն Վաղարշապատ քաղաքի սրտում՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տարածքում գտնվող հռչակավոր Գևորգյան հոգևոր ճեմարանի շենքի գլխավոր ճակատի առջև, վեր է խոյանում հայ մեծանուն գրող, բանաստեղծ ու մտավորական Ռաֆայել Պատկանյանի (Գամառ-Քաթիպա) հուշարձանը:

Այս կոթողն ունի բացառիկ մշակութային ու պատմական արժեք և պաշտոնապես ներառված է Վաղարշապատի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում:

Այն ոչ միայն հարգանքի տուրք է հայ ազգային-ազատագրական գաղափարախոսության կարկառուն ներկայացուցչին, այլև 20-րդ դարասկզբի հայ քանդակագործության և հասարակական կյանքի զարթոնքի կենդանի վկան է:

Հուշարձանի ստեղծման և տեղադրման պատմությունն անխզելիորեն կապված է հայկական գաղթօջախների և հայրենիքի մշակութային միասնության հետ:

Այս բրոնզե կիսանդրին հանդիսանում է հայ իրականության մեջ արձանագործության հիմնադիր, փարիզաբնակ հայտնի քանդակագործ Անդրեաս Տեր-Մարուքյանի մեկ այլ հանրահայտ աշխատանքի կրկնօրինակը:

Այդ բնօրինակ հուշարձանը նախապես պատրաստվել և մեծ շուքով տեղադրվել էր 1901 թվականի սեպտեմբերի 23-ին Նոր Նախիջևանի (այժմ՝ Դոնի Ռոստովի կազմում) Սուրբ Լուսավորիչ եկեղեցու բակում, քանի որ Պատկանյանը ծնվել, գործել և վախճանվել էր հենց Նոր Նախիջևանում:

Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով գրողի հսկայական ավանդը համահայկական համատեքստում, որոշվեց նույնատիպ մի կոթող էլ կանգնեցնել հոգևոր մայրաքաղաքում:

Վաղարշապատի տարբերակի համար պատրաստվեց լրիվ նոր, վեհաշուք պատվանդան, որի վրա էլ տեղադրվեց ձուլված բրոնզե կիսանդրին: Այս հայրենանվեր նախաձեռնության գլխավոր հովանավորն ու պատվիրատուն եղել է ազգային գործիչ, նախիջևանցի Ավետիք Պողոսյանը:

Վաղարշապատում հուշարձանի հանդիսավոր բացումը տեղի է ունեցել 1902 թվականի դեկտեմբերի 15-ին, որը վերածվել է իսկական համազգային տոնախմբության: Բացման արարողությունն սկսվել է բացառիկ մշակութային իրադարձությամբ. հնչել է հատուկ այդ օրվա համար պատրաստված քառաձայն երգեցողություն, որն անձամբ ղեկավարում էր հայ հանճարեղ կոմպոզիտոր, երգահան և խմբավար Կոմիտաս վարդապետը:

Նրա առաջնորդությամբ գործող երգչախմբի կատարումը հուզիչ ու վեհ մթնոլորտ է հաղորդել ներկաներին: Դրանից հետո հանդիսությունը տեղափոխվել է Գևորգյան ճեմարանի մեծ դահլիճ, որտեղ կազմակերպվել է գրական-գեղարվեստական ցերեկույթ:

Այդտեղ ծավալուն ու ոգեշնչող ճառով հանդես է եկել ճեմարանի հարգված ուսուցիչ, հայտնի բանաստեղծ Հովհաննես Հովհաննիսյանը, ով նաև ընթերցել է Պատկանյանի հիշատակին նվիրված իր ստեղծագործությունները: Մինչ օրս Գևորգյան ճեմարանի պատմական շենքի ֆոնին կանգնած այս հուշարձանը հիշեցնում է հայ մշակույթի երեք մեծերի՝ Պատկանյանի, Կոմիտասի և Հովհաննիսյանի պատմական հանդիպման ու հարգանքի այս գեղեցիկ դրվագի մասին:

Աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40.1624° N, 44.2921° E