Բացահայտիր Արմավիրը. Վաղարշապատ․ Հայաստանի հոգևոր սիրտն ու հազարամյակների պատմության կենդանի վկան
Վաղարշապատը, որը հանրությանն առավել հայտնի է իր հին ու քաղաքացիական երկրորդ անվամբ՝ Էջմիածին, հանդիսանում է Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի խոշորագույն քաղաքներից մեկը և հայ ժողովրդի կարևորագույն պատմամշակութային ու հոգևոր կենտրոնը։
Քաղաքն ունի հազարամյակների խորքից եկող հարուստ պատմություն, որի արմատները հասնում են մինչև նախապատմական և ուրարտական ժամանակաշրջաններ։
Ըստ պատմական աղբյուրների, մասնավորապես Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմության», քաղաքի տարածքում հնում եղել է բնակավայր, որը կոչվել է Արտիմեդ, իսկ ավելի ուշ՝ Վարդգեսավան։
Երվանդանցի թագավորների ժամանակաշրջանում Վարդգես անունով մի անձ այստեղ հիմնել է առևտրական ավան, որը հետագայում ընդարձակվել է։ Սակայն բնակավայրի շրջադարձային զարգացումը կապվում է Մեծ Հայքի Վաղարշ Ա Արշակունի թագավորի (117-144 թթ․) անվան հետ, ով պարսպապատեց ավանը, հռչակեց այն թագավորանիստ քաղաք և իր անունով կոչեց Վաղարշապատ։
Քաղաքի պատմության ամենակարևոր էջը բացվում է 4-րդ դարի սկզբին՝ 301 թվականին, երբ Հայաստանն աշխարհում առաջինը պետականորեն ընդունեց քրիստոնեությունը որպես պաշտոնական կրոն։ Ըստ ավանդության՝ հայոց առաջին հայրապետ Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը տեսիլք է ունենում, որտեղ Միածին Որդին՝ Հիսուս Քրիստոսը, ոսկե մուրճը ձեռքին իջնում է երկնքից և հարվածում այն տեղին, որտեղ գտնվում էր հեթանոսական տաճարը։
Այս աստվածային տեսիլքի հիման վրա կառուցվում է Մայր Տաճարը, որն էլ հենց ստանում է Սուրբ Էջմիածին անունը, այսինքն՝ «Իջավ Միածինը»։
Այդ ժամանակից ի վեր Վաղարշապատը դարձավ հայոց հոգևոր կյանքի առանցքը։ Թեև Արշակունյաց թագավորության անկումից հետո քաղաքը մասամբ կորցրեց իր քաղաքական նշանակությունը, իսկ կաթողիկոսական աթոռը տարբեր դարերում տեղափոխվեց Դվին, Անի, ապա Կիլիկիա, միևնույն է, 1441 թվականին Վաղարշապատի ազգային-եկեղեցական ժողովի որոշմամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսությունը վերահաստատվեց իր պատմական վայրում՝ Սուրբ Էջմիածնում։
Աշխարհագրական դիրքի տեսանկյունից Վաղարշապատը գտնվում է Արարատյան դաշտում՝ Քասաղ գետի ստորին հոսանքի ավազանում, ծովի մակերևույթից մոտ 850-900 մետր բարձրության վրա։ Քաղաքն ունի չոր ցամաքային կլիմա՝ շոգ, չոր ամառներով և ցուրտ ձմեռներով։ Այն ռազմավարական կարևոր հանգույց է, քանի որ գտնվում է մայրաքաղաք Երևանից ընդամենը 20 կիլոմետր դեպի արևմուտք և սերտորեն կապված է հանրապետության գլխավոր տրանսպորտային ուղիների հետ։
Վաղարշապատը հիրավի կարելի է համարել բացօթյա թանգարան։ Այստեղ են գտնվում հայկական ճարտարապետության ոսկեդարի գլուխգործոցները, որոնք ներառված են ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Այդ կառույցների թվում են Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի համալիրը, Միջնադարյան հանճարեղ ճարտարապետության կատարելություն հանդիսացող Սուրբ Հռիփսիմե (618 թ․) և Սուրբ Գայանե (630 թ․) եկեղեցիները, ինչպես նաև ավելի ուշ շրջանի Սուրբ Շողակաթ եկեղեցին (1694 թ․)։ Քաղաքի մերձակայքում են գտնվում նաև վաղմիջնադարյան հրաշալիքի՝ Զվարթնոց տաճարի (7-րդ դար) վեհաշուք ավերակները։ Այս սրբավայրերը ոչ միայն կրոնական, այլև ճարտարապետական ու պատմական անգնահատելի արժեքներ են, որոնք ամեն տարի հազարավոր զբոսաշրջիկների և ուխտավորների են բերում քաղաք։
Բացի հոգևոր կենտրոն լինելուց, Վաղարշապատը պատմականորեն եղել է նաև մշակույթի, կրթության և գիտության դարբնոց։ 405 թվականին հենց այստեղ է Մեսրոպ Մաշտոցը բերել իր ստեղծած հայերեն տառերը, և այստեղ է հիմնադրվել հայկական առաջին դպրոցը։ 1874 թվականին Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցի կաթողիկոսի ջանքերով քաղաքում բացվել է Գևորգյան հոգևոր ճեմարանը, որը դարձավ հայագիտության և բարձրագույն կրթության խոշորագույն կենտրոններից մեկը՝ տալով բազմաթիվ ականավոր գիտնականներ, գրողներ ու հասարակական գործիչներ, այդ թվում՝ Կոմիտասին։ Այսօր քաղաքում գործում են բազմաթիվ կրթական, մշակութային հաստատություններ, թանգարաններ (օրինակ՝ Խրիմյան թանգարանը, Մայր Տաճարի ավանդատուն-թանգարանը), Ռուբեն Սևակի թանգարանը, ինչպես նաև Կոմիտասի անվան մշակույթի պալատը։
Խորհրդային տարիներին քաղաքը կրում էր պաշտոնական Էջմիածին անունը և զարգանում էր որպես արդյունաբերական ու մշակութային կենտրոն, իսկ անկախության հռչակումից հետո՝ 1992 թվականին, վերականգնվեց քաղաքի պատմական Վաղարշապատ անունը, թեև առօրյա խոսակցականում և պաշտոնական շատ կառույցներում երկու անվանումներն էլ կիրառվում են համահավասար։ Յուրաքանչյուր տարի հոկտեմբերի 8-ին մեծ շուքով նշվում է «Վաղարշապատի օրը» (կամ Էջմիածնի օրը), որը խորհրդանշում է քաղաքի բազմադարյա գոյությունը, նրա անցյալի փառքն ու հարատևման ուժը։ Այսօր այն շարունակում է մնալ աշխարհասփյուռ հայության միասնության, հավատքի և ազգային ինքնության հզորագույն հանգրվանը։
Աշխարհագրական կոորդինատներ՝
40°10′22″ հս․ լ․ 44°17′33″ արլ․ եր․