Բացահայտիր Արմավիրը. Դալարիկ. Արմավիրի մարզի զարգացած պատմությամբ ու հարուստ ավանդույթներով գյուղը
Հայաստանի Արմավիրի մարզի հյուսիսարևմտյան հատվածում՝ հարթավայրային գոտում է գտնվում Դալարիկ գյուղը, որն ունի ուշագրավ պատմություն, դինամիկ զարգացման ուղի և ուրույն տեղ զբաղեցնող տնտեսություն։
Բնակավայրը հեռու է մարզկենտրոն Արմավիրից ընդամենը 21 կիլոմետր, մայրաքաղաք Երևանից՝ 58 կիլոմետր, իսկ Հայաստանի պետական սահմանից գտնվում է 20 կիլոմետր հեռավորության վրա։
Ծովի մակերևույթից 1005 մետր բարձրության վրա գտնվող այս գյուղն աչքի է ընկնում չոր ցամաքային բնակլիմայական պայմաններով, ինչն էլ իր հերթին ձևավորել է տեղի բնակիչների կենսակերպն ու զբաղմունքը։
Գյուղի հիմնադրումն ու պատմական անցյալը սերտորեն կապված են երկաթուղու շինարարության հետ։ 1901 թվականին՝ ռուսական Նիկոլայ երկրորդ ցարի օրոք, կառուցվող Ռուսաստան-Վրաստան-Հայաստան երկաթգիծը հասնում է այս տարածք, որտեղ ստեղծվում է Մաստարա կիսակայարանը։ Հենց այս կայարանի շուրջն էլ տարբեր բնակավայրերից եկած մարդիկ հիմնում են առաջին բնակատեղիները։
Սկզբնական շրջանում բնակավայրը կրել է հենց Մաստարա անվանումը, սակայն 1965 թվականի հունվարի 20-ին պաշտոնապես վերանվանվել է Դալարիկ։ Երկաթգծի շահագործումից հետո գյուղի կյանքում բեկումնային է դառնում 1959 թվականը, երբ հիմնադրվում է Սովխոզ տնտեսությունը։
Ախուրյանի ջրամբարի ջրերի հասանելիությունը հնարավորություն տվեց ոռոգել տեղի խամ ու խոպան հողերը, ինչի շնորհիվ տնկվեցին հազարավոր հեկտարներ մրգատու ծառեր ու խաղողի այգիներ։ Քանի որ սկզբնական շրջանում բնակչությունը քիչ էր, կոմունիստական կուսակցության որոշմամբ Թալինի շրջանի Շենիկ և Դիան գյուղերի բնակիչները տեղափոխվեցին և հաստատվեցին Դալարիկում՝ ձևավորելով խոշոր տնտեսություն։ Արդեն 1965 թվականից սկսած՝ գյուղը պետությանն էր հանձնում հազարավոր տոննաներով բարձրորակ միրգ ու խաղող, իսկ դալարիկյան հանրահայտ ծիրանը վագոններով արտահանվում էր Սովետական միության տարբեր անկյուններ, այդ թվում՝ Մոսկվա։ Տարիների ընթացքում գյուղն ավելի է մեծանում, երբ այստեղ մշտական բնակության են գալիս ընտանիքներ Ջավախքից, Շիրակի և Արարատի դաշտավայրերից, ինչպես նաև համարյա բոլոր թալինյան գյուղերից։
Դալարիկի պատմության մեջ կարևոր փուլ էր նաև վարչատարածքային փոփոխությունը, երբ 1984 թվականին կառավարության որոշմամբ այն Թալինի շրջանի կազմից փոխանցվեց նորաստեղծ Բաղրամյանի շրջանին։
1980-ական թվականների կեսերին գյուղը հասավ իր զարգացման գագաթնակետին, և 1985 թվականին բնակչության թիվն արդեն հասնում էր շուրջ 4300-ի։ Այդ ժամանակահատվածում գյուղի շրջակայքում գործարկվեցին 7 հսկա գործարաններ ու արտադրական կոմբինատներ, որոնց թվում էին օրական 100 տոննա ալյուր արտադրող Բաղրամյանի հացամթերքի կոմբինատը, երկաթբետոնի կոմբինատը, խարամի առաջին ու երկրորդ գործարանները, միջնորմաների սալիկների գործարանները և ցեմենտի արտադրության գործարանը։ Տնտեսական այս վերելքը բնակիչների համար ապահովեց կենցաղային բարձր պայմաններ՝ հասանելի էր բնական գազը, էլեկտրաէներգիան, խմելու և ոռոգման ջուրը։ Բնակչության զգալի մասն ուներ սեփական առանձնատներ, իսկ մնացած ընտանիքների համար պետական միջոցներով կառուցվում և հանձնվում էին երկհարկանի ու եռահարկ բնակելի շենքեր։
Գյուղն ապահովված էր զարգացած ենթակառուցվածքներով՝ գործում էին միջնորմաներով ուշագրավ երկու դպրոցներ (միջնակարգ և ութամյա), երկու մանկապարտեզ և մշակույթի տուն։ Այս աշխատասեր համայնքը պետության կողմից արժանացել է տասնյակ շքանշանների ու պատվավոր կոչումների։
Հայրենասիրական ավանդույթներով աչքի ընկնող գյուղն իր ավանդն է ունեցել նաև Արցախյան ազատամարտում՝ հանուն հայրենիքի զոհաբերելով հերոս որդիների:
Բնակչության թվաքանակի դինամիկան պատմական տարբեր ժամանակահատվածներում կտրուկ աճ է արձանագրել։ Եթե 1922 թվականին գյուղում ապրում էր ընդամենը 45 մարդ, ապա 1959 թվականին այդ թիվը հասել է 493-ի, 1970-ին՝ 2413-ի, 1979-ին՝ 3227-ի, իսկ 1989 թվականին արդեն կազմում էր 4039 բնակիչ։ Հետագա տարիներին՝ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով, բնակչությունը կազմել է 3580 մարդ, իսկ 2011 թվականի պաշտոնական տվյալներով՝ 3975 մարդ։
Այսօր գյուղի բնակիչները հիմնականում հայեր են, ովքեր հետևում են Հայ Առաքելական եկեղեցու դավանանքին։
Համայնքի ընդհանուր տարածքը կազմում է 3086 հեկտար։ Այս հսկայական հողատարածքների զգալի մասը՝ շուրջ 2960.4 հեկտարը, զբաղեցնում են արոտավայրերը, 1307.7 հեկտարը վարելահողերն են, իսկ 153.5 հեկտարը հատկացված է բերրի այգիներին։
Այսօր էլ Դալարիկի բնակչության հիմնական զբաղմունքն ու եկամտի աղբյուրը գյուղատնտեսությունն է։ Տեղացիները մեծ հաջողությամբ զբաղվում են անասնապահությամբ, բանջարաբուծությամբ, մեղվաբուծությամբ, ինչպես նաև ավանդական դարձած այգեգործությամբ ու պտղաբուծությամբ՝ շարունակելով պահպանել համեղ մրգեր արտադրողի իրենց համբավը։
Գյուղի պատմամշակութային և հոգևոր կյանքի կարևոր կոթողներից է Արցախյան ազատամարտում զոհված հերոսների հիշատակը հավերժացնող հուշարձանը, որը հարգանքի տուրք է հայրենիքի պաշտպաններին։ Բացի այդ, համայնքի հոգևոր կյանքում մեծ իրադարձություն էր 2015 թվականը, երբ հանդիսավորությամբ օծվեց նորակառույց Սուրբ Վարդան եկեղեցին՝ դառնալով տեղացիների հավատքի և միասնության գլխավոր կենտրոնը։
Ներկայումս Դալարիկն ունի գործող հասարակական ու կրթական կառույցների անհրաժեշտ համակարգ, այդ թվում՝ մեկ միջնակարգ դպրոց, բուժկետ, մշակույթի տուն, ժամանակակից համայնքային կենտրոն և մանկապարտեզ, որոնք ապահովում են գյուղի առօրյա կյանքի բնականոն ընթացքն ու հետագա զարգացման հեռանկարները։