Բացահայտիր Արմավիրը. Շողակաթ եկեղեցու արևելյան որմին ագուցված Աղամալի խաչքարի պատմական ու ճարտարապետական արժեք
Հայկական միջնադարյան մշակույթի և քրիստոնեական արվեստի ինքնատիպ դրսևորումների թվում առանձնակի նշանակություն ունեն խաչքարային կոթողները, որոնք հաճախ հանդես են գալիս ոչ միայն որպես առանձին հուշարձաններ, այլև ագուցված են լինում եկեղեցական կառույցների որմերին։
Այդպիսի արժեքավոր պատմաճարտարապետական հուշարձան է հանդիսանում Աղամալի խաչքարը, որը գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի Նալբանդյան-Սահակ Պարթև փողոցների խաչմերուկի մոտ տեղակայված Շողակաթ եկեղեցում։
Այս կառույցն ընդգրկված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում, իսկ խաչքարն ինքնին հաշվառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ 4.2/18 համառոտ վավերագրմամբ։
Որպես կանգուն հուշարձան՝ այն 17-րդ դարի հայկական ճարտարապետության և քարագործության վառ օրինակ է, որն իր մեջ ամփոփում է ժամանակաշրջանի հոգևոր և սոցիալ-մշակութային կյանքի կարևոր տեղեկություններ։
Խաչքարի տեղադրության ու կառուցվածքային առանձնահատկությունների ուսումնասիրությունը թույլ է տալիս հասկանալ դրա սկզբնական և ներկա կարգավիճակը։ Իր ստեղծման օրվանից կոթողն ունեցել է նույն սկզբնական տեղադրությունը և ներկայումս նույնպես արտաքուստ ագուցված է Շողակաթ եկեղեցու արևելյան որմին։
Ըստ ականավոր հայագետ Ս․ Բարխուդարյանի գիտական դիտարկումների՝ վանքերի և եկեղեցիների պատերին ագուցված խաչքարերը սովորականից ավելի կարճ են լինում, ինչը պայմանավորված է ճարտարապետական համաչափություններին համապատասխանեցնելու անհրաժեշտությամբ։
Աղամալի խաչքարը պատրաստված է տեղական մուգ և ամուր բազալտից, ինչը ապահովել է դրա դարավոր կայունությունն ու պահպանվածությունը։ Ուշագրավ է, որ այս կոթողն ունի յուրահատուկ հարդարանք․ այն զուրկ է ավանդական ծավալուն զարդաքանդակներից, ինչը բնորոշ է տվյալ ժամանակաշրջանի որոշակի հուշարձանախմբերին։
17-18-րդ դարերի եկեղեցական կառույցների որմերին ագուցված խաչքարերն աչքի են ընկնում պարզ, դեկորատիվ հարդարանքով, ինչը հստակորեն արտահայտված է նաև այս հուշարձանում։
Տվյալ ժամանակաշրջանի կոթողներին հատուկ է հիմնախաչի ետնախորքն անզարդ պահելու սկզբնական սկզբունքը։ Խաչքարի վրա վարդյակն առանձնանում է խորանից, իսկ արմավազարդն ու խաչը հստակորեն պահպանում են հորինվածքի առանձնահատուկ տեսքը։
Կոթողը երիզված է հյուսածո զարդանախշերով, իսկ հիմնախաչը նույնպես պատկերված է հյուսածո ոճով, որի ստորին խաչաթևից բարձրանում է նուրբ արմավազարդը։
Ընդ որում, վարդյակն այսօրինակ խաչքարերի քանդակային հորինվածքում ընդհանրապես բացակայում է, ինչը շեշտում է կառուցվածքի պարզությունն ու ֆունկցիոնալ ուղղվածությունը։
Բացի զուտ գեղազարդման գործառույթից, պատերին ագուցված խաչքարերը հաճախ ունենում էին եկեղեցու հետ կապված հիշատակարանային կամ երախտագիտական նշանակություն։ Որմերին ագուցված խաչքարերի վրա հիմնականում գրվում էին շինության մեկենասների հիշատակագրությունները։ Այս երևույթի դասական օրինակներ հանդիպում են նաև այլ հայտնի համալիրներում, ինչպես, օրինակ, Տաթևի վանքի Սուրբ Պողոս-Պետրոս եկեղեցու արևմտյան որմի կենտրոնական մասում՝ արտաքուստ մուտքից վեր ագուցված խաչքարի վրայի վիմագիրը, որը հայտնում է եկեղեցին կառուցող տեր Հովհաննեսի անունը։ Աղամալի խաչքարի պարագայում նույնպես առկա է պատմական կարևոր վավերագիր․ խաչքարի ստորին հատվածում պահպանվել է մեկ տողից բաղկացած վիմական արձանագրություն, որտեղ հստակ նշված է՝ «ՅԻՇԱՏԱԿ Է ՆԱԽՋՈՒԱՆՑԻ ԱՂԱՄԱԼԻՆ»։ Այս արձանագրությունը փաստում է, որ խաչքարի պատվիրատուն և եկեղեցու մեկենասը եղել է Նախիջևանցի Աղամալը։ Բացի այդ, նույն ինքը՝ Նախիջևանցի Աղամալը և իր ընտանիքի անդամները հիշատակված են նաև եկեղեցու արևմտյան մուտքի շինարարական վիմագրում, ինչը վկայում է տվյալ տոհմի մեծ ավանդի մասին Շողակաթ եկեղեցու կառուցման գործում։
Անվանաբանական և պատմական տեսանկյունից մեծ հետաքրքրություն է ներկայացնում «Աղամալ» անձնանունը։ Ըստ ականավոր լեզվաբան Հրաչյա Աճառյանի ստուգաբանության՝ այս արական անունը կազմված է թուրքերեն «aga» (աղա - աղա, տեր) և «mal» (մալ - ապրանք, ունեցվածք) բառերից և բառացիորեն նշանակում է «աղայի ապրանքը» կամ «աղայի ունեցվածքը»։
Որպես անձնանուն այն հաճախ է գործածվել 16-17-րդ դարերի հայկական ձեռագրերում և վիմագրերում, ինչը արտացոլում է ժամանակաշրջանի լեզվական փոխազդեցություններն ու հասարակական անվանացանկի առանձնահատկությունները։
Թեև խաչքարի քանդակագործի կամ պատվիրատուի այլ մանրամասն տվյալներ անհայտ են, վիմագրական այս համառոտ հիշատակումը մնում է որպես անհերքելի ապացույց 17-րդ դարում Նախիջևանի և Վաղարշապատի միջև առկա մշակութային ու տնտեսական կապերի, ինչպես նաև հայ երախտավորների կողմից սեփական հոգևոր արժեքների պահպանմանն ուղղված նվիրատվությունների մասին։