Բացահայտիր Արմավիրը. Գրիգոր Խաղբակյանի խաչքար (1233 թ.)․ Միջնադարյան հայկական վիմագրության և քանդակագործության գլուխգործոցը

Գրիգոր Խաղբակյանի խաչքարը հայկական միջնադարյան մշակույթի հարուստ ժառանգության ամենաարժեքավոր հուշարձաններից է, որն իր մեջ ներդաշնակորեն միավորում է բարձրարվեստ քանդակագործությունը և պատմական վավերագրությունը։ Այս բացառիկ կոթողը ներառված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ 4.2/14.1.8 համարանիշի ներքո։ Ներկայումս խաչքարը գտնվում է ՀՀ Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կենտրոնում՝ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տարածքի արևմտյան կողմում, պատմական «Դուռն Տրդատայ» հուշարձանից աջ՝ բարձր պատվանդանի վրա։

Սակայն սա կոթողի պատմական նախնական վայրը չէ. այն ի սկզբանե կանգնեցված է եղել Արարատի մարզի Գառնի գյուղից մոտ 14 կմ հարավ-արևելք գտնվող Իմիրզեկ պատմական գյուղատեղիում, Աղջոց Սուրբ Ստեփանոս վանքից դեպի հարավ՝ Արջաձոր կամ Այիդարասի կոչվող ձորակի վերին մասում։ Ավելի քան 2 մետր բարձրություն ունեցող այս հոյակերտ խաչքարն իր նախնական տարածքում կանգուն է մնացել մինչև 1905 թվականի հայ-թաթարական ընդհարումները, իսկ հետագայում՝ տարածքում իրականացվող շինարարական աշխատանքների և պատշաճ պահպանության նպատակով, տեղափոխվել է Մայր Աթոռ։

Հուշարձանի գեղարվեստական կերպարն աչքի է ընկնում կատարման բարձր պրոֆեսիոնալիզմով և նուրբ ճաշակով։ Խաչքարի քիվն ունի կատարյալ երկմաս ճարտարապետական կերպավորում, որտեղ կիրառվել է երկշերտ փորագրության բարդ տեխնիկան։ Դրա շնորհիվ ստեղծված յուրօրինակ լուսաստվերային խաղը քանդակին հաղորդում է ծավալայնություն և յուրատիպ նկարչական տպավորություն։

Պատկերաքանդակներում ներդաշնակորեն միախառնված են հոգևոր և աշխարհիկ թեմաները. քիվից անմիջապես ներքև վեր են հառնում Պետրոս առաքյալի և Հովհաննես ավետարանչի հոգևոր բարձրաքանդակները, իսկ կոթողի ստորին մասում պատկերված է սպառազեն Գրիգոր Խաղբակյան իշխանի աշխարհիկ կերպարը՝ միջնադարյան հայ ռազմիկի հանդերձանքով ու զենքերով։

Խաչքարն ունի երեք տարբեր վիմական արձանագրություններ, որոնք, չնայած ժամանակին կոթողի երկու մասի բաժանվելուն և մեջտեղի հատվածի որոշակի վնասմանը, մասնագետների կողմից ամբողջությամբ վերծանվել են։ Քիվի կենտրոնական մասում մեկ տողով փորագրված է Քրիստոսին վերագրվող հանրահայտ աստվածաշնչյան դարձվածքը՝ «ԵՍ ԵՄ ԼՈՅՍ ԱՇԽԱՐՀԻ»։

Խաչքարի պատվանդանին փորագրված մեկտողանոց երկրորդ արձանագրությունը հստակ նշում է կոթողի ստեղծման տարեթիվը հայկական տոմարով՝ «ԹՈՒ [ԻՆ] ՈՉԲ. (1233), ԳՐԻԳՈՐ ՈՐԴԻ ԽԱՂԲԱԿԱ»։ Ամենաընդարձակ, պատմականորեն կարևոր և վավերագրական մեծ արժեք ներկայացնող 12-տողանոց երրորդ արձանագրությունը փորագրված է խաչքարի թիկունքին։

Տառացի վերծանմամբ այն ունի հետևյալ տեսքը. «ԱՅՍ ՆՇԱՆ ԿԵՆԱՑ ԿԱՆԳՆԵԱԼ Ի ՓՐԿՈՒԹԻ[ՒՆ] ՀՈԳՈՅ ՉԱՒՐԱԿԱՆԻ ՔԻ ԳՐԻԳՈՐ ԻՇԽԱՆԻ ՈՐԴՈՅ ԽԱՂԲԱԿԱ, ՈՐ ԲԱԶՈՒՄ Ա[ՐՈՒ]ԹԻ[ՒՆ] ՔԱՋՈՒԹԻ[ՒՆ] ՑՈՒՑԵԱԼ ԸՆԴԴԷՄ ԹՇՆ[ԱՄԵԱՑ] ԱՉԻ ՔԻ ԵՒ ՅԵՏՈՅ ԸՄԲՌՆԵԱԼ Ի ԳԱ[ՆՁԱԿ ՇԱ]ՀԱՍՏԱՆ, ԱՐԵԱՄԲ ՊՍԱԿԵ[Ա]Ց [ԶԿԵԱՆՍ ԻՒՐ ԲԱ]ԶՈՒՄ ՏՈՒԺԻՑՆ, ՈՐՔ ԵՐԿՐՊԱ[ԳԷՔ ՀԱՆԴԵՐՁԵԼՈՅՍ Ի ՎԵՐԱ ԽԱՉԻՍ ՅԻՇԵՑԷՔ ԶՄԵԾ ԻՇԽԱՆՆ ԳՐԻԳՈՐ ԵՒ ԶԶԱԶԱ[ԱՅ]Ն ԱՄՈՒՍԻՆ [ՆՈՐԱ], ՈՐ ԶԽԱՉՍ ԿԱՆԳՆԵԱՑ ԵՒ ԶՎԱՍ[ԱԿ] ՈՐԴԻ ՆՈՐԻՆ ԳՐԻԳՈՐՈ, ԱԲԵԼ»։

Այս ընդարձակ տեքստից պարզ է դառնում, որ խաչքարը 1233 թվականին կանգնեցրել է Գրիգոր Խաղբակյան իշխանի կինը՝ Զազա իշխանուհին, իր վաղամեռիկ ամուսնու հիշատակը հավերժացնելու նպատակով։ Գրիգոր իշխանը 13-րդ դարի սկզբին թշնամիների (խարազմյան թաթարների) դեմ մղված պատերազմներում աչքի է ընկել մեծ քաջությամբ, սակայն հետագայում գերի է ընկել Գանձակ քաղաքում (Շահաստան) և երկարատև տանջանքներից ու զրկանքներից հետո նահատակվել՝ իր կյանքն արյամբ պսակելով։

Արձանագրության մեջ հիշատակվում է նաև նրանց որդին՝ Վասակը։ Առանձնահատուկ արժեք է հաղորդում այն փաստը, որ տեքստի ամենավերջում նշված է տաղանդավոր խաչքարագործ վարպետի անունը՝ Աբել։ Միջնադարյան հուշարձաններում հեղինակի անվան հիշատակումը հազվադեպ հանդիպող երևույթ է, ինչը կրկնապատկում է կոթողի արվեստաբանական նշանակությունը։

Խաչքարի ներկայիս գտնվելու վայրի (Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի տարածք, Վաղարշապատ) աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 40.1619° N, 44.2911° E։