Բացահայտիր Արմավիրը. «Արմավիր» քաղաքատեղի. հայոց առաջին մայրաքաղաքի դարավոր պատմությունն ու պահպանության խնդիրները
«Արմավիր» քաղաքատեղին հանդիսանում է հայկական լեռնաշխարհի և, մասնավորապես, Արարատյան դաշտավայրի հնագույն ու ամենանշանակալի պատմամշակութային կենտրոններից մեկը:
Այսօր այն ունի հանրապետական նշանակության հուշարձանի կարգավիճակ, որի պահպանությունն ու մշտական մոնիթորինգն իրականացվում է Պատմամշակութային ժառանգության գիտահետազոտական կենտրոնի Արմավիրի մարզային ծառայության կողմից:
Տարածքային համակարգող Հ. Ալեքսանյանի և հուշարձանների պահապան Գ. Զեյնալյանի կողմից իրականացվող հերթական շրջայցերը միտված են հնավայրի անձեռնմխելիության ապահովմանը և տարածքում ցանկացած տեսակի անօրինական հողային կամ շինարարական աշխատանքների կանխմանը:
Հատկանշական է, որ քաղաքատեղիի տարածքն ընդգրկում է պատմական զարգացման մի քանի խոշոր փուլեր՝ սկսած մեր թվարկությունից առաջ VI-I դարերի հելլենիստական ու նախահելլենիստական շրջանից մինչև զարգացած միջնադար՝ X-XIII դարեր, ինչը վկայում է տեղանքի դարավոր կենսունակության մասին:
Այս հնավայրի պատմական արժեքը հասկանալու համար հարկ է հետադարձ հայացք նետել դրա հիմնադրման ակունքներին: Բլուրը, որի վրա տարածվում է հնագիտական հուշարձանը, դեռևս մ.թ.ա. VIII դարում Արգիշտի Ա թագավորի կողմից վերածվել էր վանի թագավորության (Ուրարտու) կարևորագույն վարչատնտեսական կենտրոնի և անվանվել Արգիշտիխինիլի:
Հետագայում՝ Երվանդունիների դինաստիայի հաստատմամբ, հենց այս հիմքի վրա ձևավորվեց հին հայկական պետականության առաջին մայրաքաղաքը՝ Արմավիրը, որը դարձավ երկրի քաղաքական, տնտեսական և պաշտամունքային գլխավոր կենտրոնը: Դարերի ընթացքում քաղաքը տեսել է մեծ վերելքներ. այստեղ կառուցվել են շքեղ պալատներ, հեթանոսական տաճարներ, ինչպես նաև հայտնաբերվել են հին հունարենով գրված արձանագրություններ, որոնք վկայում են քաղաքի բարձր մշակութային կյանքի և միջազգային կապերի մասին:
Image.png լուսանկարում պատկերված բլրապատ և քարքարոտ լանդշաֆտն իրականում հանդիսանում է հին քաղաքի միջնաբերդի և պաշտպանական համակարգի բնական հիմքը: Այս աշխարհագրական դիրքը հնարավորություն է տվել վերահսկել Արարատյան դաշտի կարևորագույն առևտրային ու ռազմավարական ճանապարհները: Չնայած այն հանգամանքին, որ մայրաքաղաքի տեղափոխումից հետո հին Արմավիրը կորցրեց իր նախկին քաղաքական փայլը, կյանքն այստեղ չմարեց:
Միջնադարյան ժամանակաշրջանում՝ հատկապես X-XIII դարերում՝ Բագրատունիների և Զաքարյանների կառավարման տարիներին, այս տարածքում նկատվել է տնտեսական և ամրոցաշինական կյանքի նոր զարթոնք, որի հետքերն ու մշակութային շերտերը մինչ օրս ուսումնասիրվում են հնագետների կողմից:
Նման բազմաշերտ հնագիտական հուշարձանի պահպանումը բացառիկ նշանակություն ունի ոչ միայն գիտական հանրության, այլև տարածաշրջանային տուրիզմի զարգացման համար: Տեղական ծառայությունների կողմից իրականացվող ամենօրյա վերահսկողությունն ու պարբերական հանրայնացումը օգնում են բարձրացնել հանրության իրազեկվածությունը մեր պատմական արժեքների նկատմամբ:
«Արմավիր» քաղաքատեղին, լինելով հայոց ինքնության և պետականության խորհրդանիշներից մեկը, պահանջում է շարունակական հոգածություն, որպեսզի պատմության այս բացօթյա թանգարանը անվնաս փոխանցվի հաջորդ սերունդներին:
Աշխարհագրական կոորդինատներ՝ 40°05'03"N 43°58'21"E:
Լուսանկարը` Հուշարձաններրի պահպանության Արմավի մարզային ծառայության: