Բացահայտիր Արմավիրը․ Զվարթնոց, քարացած երաժշտության տաճար
Զվարթնոցի տաճարը, որը պաշտոնապես հայտնի է որպես Սուրբ Գրիգոր, հանդիսանում է հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ամենավառ ու ազդեցիկ գոհարներից մեկը։
Այն կառուցվել է 7-րդ դարի կեսերին՝ 641-661 թվականներին, Ներսես Գ Տայեցի կաթողիկոսի նախաձեռնությամբ, ով պատմության մեջ մնացել է «Շինող» պատվանունով՝ շնորհիվ իր կառուցած բազմաթիվ հոյակերտ շինությունների։
Տաճարը կանգնեցվել է այն վայրում, որտեղ, ըստ պատմական ավանդության, հանդիպել են Հայոց Տրդատ Գ թագավորն ու Գրիգոր Լուսավորիչը՝ Հայաստանում քրիստոնեությունը պետական կրոն հռչակելուց հետո։
Զվարթնոցի տաճարը եռայարուստ, կենտրոնագմբեթ կառույց էր, որն ուներ մոտ 45 մետր բարձրություն։
Տաճարի հիմքում ընկած էր քառաթև (տետրակոնխ) հորինվածքը, որը շրջապատված էր երկհարկանի բոլորակ սրահով։ Արտաքին պատերը զարդարված էին շքեղ քանդակներով՝ խաղողի որթերով, նռնազարդերով և մարդկային ֆիգուրներով, որոնք մարմնավորում էին այդ ժամանակի շինարար վարպետներին։ Հատկապես տպավորիչ են սյուների խոյակները, որոնց վրա պատկերված թևատարած արծիվները խորհրդանշում էին հոգևոր վերելքն ու տաճարի երկնային հովանավորությունը։
Չնայած իր վեհությանը, տաճարը կանգուն է մնացել մոտ երեք դար։ Այն կործանվել է 10-րդ դարում, հավանաբար հզոր երկրաշարժի հետևանքով, և դարեր շարունակ մնացել է հողի հաստ շերտի տակ։ Միայն 20-րդ դարի սկզբին՝ 1901-1907 թվականներին, ճարտարապետ Թորոս Թորամանյանի և Խաչիկ վարդապետ Դադյանի ջանքերով իրականացված պեղումների շնորհիվ հնարավոր եղավ վերականգնել տաճարի նախնական տեսքի գիտական մոդելը։
Զվարթնոցի տաճարը տեղակայված է Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզում՝ Վաղարշապատ (Էջմիածին) քաղաքից մոտ 3 կիլոմետր դեպի հարավ-արևելք և մայրաքաղաք Երևանից ընդամենը 15 կիլոմետր հեռավորության վրա։
Տաճարի ճշգրիտ աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 40°09′33.5″N 44°20′11.4″E (կամ տասնորդական ձևաչափով՝ 40.1593, 44.3365)։ Այս դիրքը պատմականորեն ռազմավարական նշանակություն է ունեցել՝ լինելով տեսանելի բոլոր կողմերից և խորհրդանշելով հայոց հոգևոր կենտրոնի մուտքը։
Այսօր այցելուները կարող են տեսնել տաճարի վերականգնված առաջին հարկի սյունաշարերը, կից հայրապետական պալատի մնացորդները, ինչպես նաև այցելել տեղում գործող թանգարանը, որտեղ պահվում են պեղումների ժամանակ հայտնաբերված բնօրինակ զարդաքանդակներն ու արձանագրությունները