Բացահայտիր Արմավիրը. Հայկավան. Պատմական անցյալով ու հարուստ հողով արմավիրյան գյուղը
Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Արմավիր տարածաշրջանում է գտնվում ուշագրավ պատմություն և մշակութային հարուստ ժառանգություն ունեցող Հայկավան գյուղը, որը նախկինում կրել է Թափադիբի անվանումը։ Այս գեղատեսիլ բնակավայրը տեղակայված է ծովի մակերևույթից մոտ 860 մետր բարձրության վրա, իսկ մարզկենտրոն Արմավիրից հեռավորությունը կազմում է ընդամենը 5 կիլոմետր դեպի հարավ։
Պատմական կարևոր իրադարձություն էր բնակավայրի համար 1946 թվականի ապրիլի 4-ը, երբ այն պաշտոնապես վերանվանվեց Հայկավան։ Ներկայումս գյուղն ընդգրկված է Մեծամոր խոշորացված համայնքի (համայնքապետարանի) կազմում և զբաղեցնում է շուրջ 3.6 քառակուսի կիլոմետր տարածք՝ աշխարհագրորեն տեղակայվելով հյուսիսային լայնության 40°5'0" և արևելյան երկայնության 44°3'0" կոորդինատներում։
Բնակավայրի ժողովրդագրական պատմությունը վկայում է բնակչության կայուն աճի և պատմական վերաբնակեցումների մասին։ Դեռևս 1831 թվականին գյուղն ունեցել է ընդամենը 81 բնակիչ, սակայն տարիների ընթացքում այդ թիվը հետևողականորեն աճել է. 1873 թվականին հասնելով 381-ի, 1897 թվականին՝ 673-ի, իսկ 1926 թվականին՝ 679-ի։ Արդեն 20-րդ դարի կեսերին բնակչության թվաքանակը նշանակալի թռիչք է գրանցել՝ 1939 թվականի 717-ից 1959 թվականին հասնելով 1233-ի, իսկ 1970 թվականին՝ 1292-ի։ Թեև 1979 թվականին արձանագրվել է չնչին նվազում (1255 բնակիչ), 1989 թվականին այն կրկին աճել է՝ հասնելով 1461-ի։ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո՝ 2001 թվականի մարդահամարի տվյալներով, գյուղում բնակվում էր 1328 մարդ, իսկ 2011 թվականի պաշտոնական մարդահամարի արդյունքներով՝ Հայկավանի մշտական բնակչությունը կազմել է 1508, իսկ առկա բնակչությունը՝ 1395 մարդ։ Ուշագրավ է, որ 1831 թվականից ի վեր բնակավայրի բնակիչները հիմնականում հայեր են, որոնց մի մասի նախնիներն այստեղ են գաղթել պատմական Սուրմալուից՝ իրենց հետ բերելով տեղի ավանդույթներն ու մշակութային տարրերը։
Հայկավանի տնտեսության հիմքն ու առաջամարտիկը ավանդական գյուղատնտեսությունն է։ Տեղի բարենպաստ կլիմայական պայմաններն ու արգավանդ հողատարածքները թույլ են տալիս բնակչությանը ակտիվորեն զբաղվել անասնապահությամբ, որն ապահովում է տեղական կաթնամթերքի և մսամթերքի արտադրությունը։
Դրան զուգահեռ, գյուղում բարձր զարգացվածություն ունի խաղողագործությունը, որը հանդիսանում է տարածաշրջանի կարևորագույն ճյուղերից մեկը։ Բնակիչները մեծ հաջողությամբ զբաղվում են նաև պտղաբուծությամբ և բանջարաբուծությամբ՝ հանրապետության շուկան սպասարկելով թարմ ու որակյալ գյուղմթերքով։
Բացի տնտեսական հաջողություններից, Հայկավանն աչքի է ընկնում իր պատմամշակութային հարուստ ժառանգությամբ, որը վկայում է տարածքի հնագույն բնակեցման մասին։ Գյուղի տարածքում հայտնաբերվել են արժեքավոր սեպագիր արձանագրություններ և հնագույն բնակավայրի մնացորդներ, որոնք մեծ հետաքրքրություն են ներկայացնում հնագետների և պատմաբանների համար։
Բնակավայրի հոգևոր կյանքի և ճարտարապետական արժեքների վառ խորհրդանիշն է հանդիսանում 1875 թվականին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին (հայտնի է նաև Փոքր Արմավիր անվամբ), որն առ այսօր կանգուն է և խոսում է համայնքի դարավոր հոգևոր արմատների ու մշակութային կայունության մասին։