Բացահայտիր Արմավիրը. Արշալույս. Պատմական անցյալով և զարգացած տնտեսությամբ ուշագրավ գյուղը
Արմավիրի մարզի Վաղարշապատի տարածաշրջանում է գտնվում ուշագրավ պատմություն և զարգացած տնտեսություն ունեցող Արշալույս գյուղը։
Այս բնակավայրը հիմնադրվել է 1828-1830 թվականներին և սկզբնապես կրել է Քյորփալու անվանումը, որը 1935 թվականին պաշտոնապես վերանվանվել է Արշալույս։ Գյուղն ունի չափազանց բարենպաստ աշխարհագրական դիրք. այն տեղակայված է Վաղարշապատ-Արմավիր մայրուղու վրա՝ ծովի մակարդակից 860 մետր բարձրության հարթավայրային գոտում։ Արշալույսը մարզկենտրոն Արմավիրից հեռու է ընդամենը 14 կմ դեպի հյուսիս-արևելք, Վաղարշապատից՝ մոտ 5 կմ, իսկ մայրաքաղաք Երևանից գտնվում է շուրջ 19 կմ հեռավորության վրա։ Գյուղին սահմանակից են Սարոնիկ, Ակնալիճ և Հայթաղ բնակավայրերը։
Արշալույսն աչքի է ընկնում բնակչության բարձր խտությամբ, ինչը պայմանավորված է մերձերևանյան ու տրանսպորտային հարմար դիրքով, բերրի հողերով, ոռոգման լայն հնարավորություններով և ճանապարհների ու բնակավայրերի խիտ ցանցով։ Գյուղի բնակիչները հիմնականում հայեր են, որոնց նախնիների մի մասը 1828-1829 թվականներին գաղթել է Խոյից, իսկ մյուս մասը տեղափոխվել է Երևանի շրջակայքից։
Բնակչության թիվը տարիների ընթացքում կայուն աճ է գրանցել. եթե 1831 թվականին այստեղ ապրում էր 419 մարդ, ապա հետագա տասնամյակներին այն զգալիորեն ավելացել է՝ համաձայն պաշտոնական տվյալների հասնելով ավելի քան 4200 մշտական բնակչի։
Բնակավայրի կլիման չոր է և խիստ ցամաքային՝ գրեթե նույնական Վաղարշապատի կլիմայական պայմաններին։ Ձմեռը սկսվում է դեկտեմբերի կեսերին, և օդի միջին ջերմաստիճանը տատանվում է -2-ից մինչև -6 °C: Ամառը տևական է՝ մայիսից մինչև հոկտեմբեր, որի ընթացքում միջին ջերմաստիճանը կազմում է 24-26 °C, իսկ առավելագույնը կարող է հասնել մինչև 42 °C: Ջերմության առատությունն ու արտեզյան ջրերի առկայությունը հիանալի պայմաններ են ստեղծում գյուղատնտեսության համար։
Տեղի բնակիչները հիմնականում զբաղվում են այգեգործությամբ, խաղողագործությամբ և բանջարաբուծությամբ։ Այստեղ բանջարեղենից ամենատարածվածը կարտոֆիլն է, որը հաճախ անվանում են «երկրորդ հաց»։ Արշալույսից և հարևան գյուղերից տարեկան ավելի քան 50 հազար տոննա կարտոֆիլ է արտահանվում Վրաստան։
Բացի գյուղատնտեսությունից, համայնքում զարգացած է նաև արդյունաբերությունը։
Այսօր Արշալույսում գործում են «Արփենիկ» գինու գործարանը և ցեմենտի արտադրամասը։ Գյուղն ունի նաև հարուստ կրթական ու մշակութային կյանք. այստեղ գործում են միջնակարգ դպրոց, մանկապարտեզ, մշակույթի տուն, երաժշտական դպրոց, ինչպես նաև երկու արվեստի և երկու սպորտային դպրոցներ։
Արշալույսը հարուստ է պատմամշակութային հուշարձաններով։ Գյուղի կենտրոնում վեր է խոյանում 1907 թվականին կառուցված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին։ Դեպի հարավ՝ մոտ 2 կմ հեռավորության վրա է գտնվում Սուրբ Կարապետ սրբավայրը։ Այստեղ է գտնվում նաև պատմական «Գերմանական պատը», որտեղ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի տարիներին պահվել են գերիները (այն ծառայել է նաև որպես բանտ, իսկ պատերի ներսում գտնվող նախկին գործարանն այժմ օգտագործվում է որպես պահեստ)։
Հատկանշական է, որ Արշալույսի տարածքում մարդիկ բնակվել են անհիշելի ժամանակներից. թեև հնագույն բնակավայրի հետքերն ավերված են, սակայն այստեղ պահպանվել են 4 դամբարանադաշտեր, որոնք ունեն հնագիտական լուրջ արժեք և հետագա ուսումնասիրության կարիք ունեն։
Գյուղի աշխարհագրական կոորդինատներն են՝ 40°10'8"N 44°12'51"E