Բացահայտիր Արմավիրը. Տեր Հովհաննեսի խաչքարը Վաղարշապատում
Տեր Հովհաննեսի խաչքարը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության և վիմագրության ուշագրավ ու արժեքավոր նմուշներից է, որը գտնվում է Հայաստանի Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ (Էջմիածին) քաղաքում։
Այն տեղակայված է Նալբանդյան և Սահակ Պարթև փողոցների խաչմերուկին հարող տարածքում գտնվող Սուրբ Շողակաթ եկեղեցում, որն իր պատմական ու ճարտարապետական բացառիկ նշանակության շնորհիվ ներառված է ՅՈՒՆԵՍԿՕ-ի Համաշխարհային ժառանգության ցանկում։ Պետական հաշվառման համաձայն՝ հուշարձանը գրանցված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ 4.2/18 պաշտոնական համարի ներքո։
Ճարտարապետական առումով խաչքարն ագուցված է Շողակաթ եկեղեցու հարավային որմին՝ արտաքուստ, և հանդիսանում է այնտեղ իրար կողք ագուցված զույգ խաչքարերից աջակողմյանը։ Կոթողը կերտվել է 1694 թվականին, ինչի մասին վկայում է դրա ստորին հատվածում առկա եռատող հստակ վիմական արձանագրությունը։
Այն ընթերցվում է հետևյալ կերպ՝ «ԹՎ[Ի]Ն ՌՃԽԳ (1694), Յ[Ի]Շ[Ա]Տ[Ա]Կ Է ՍԲ Խ[Ա]ՉՍ Ղ[Ա]ԶԲՆՑԻ ՏՐ ՕՎ[Ա]Ն[Ի]ՍԻՆ»։ Արձանագրության ուսումնասիրությունը ցույց է տալիս, որ հիշատակվող Տեր Հովհաննեսը ծագումով Թալինի տարածաշրջանի Ղազբին (Կազբին) գյուղից էր։
Վիմագրում և հարակից արձանագրություններում հիշատակվում է նաև Աղամալի որդի Ալբերտոսը (Ալբերտիոսը), որի անվան հետ կապված կա պատմագիտական մի հետաքրքիր ուղղում. «Աղամալ» անձնանունից առաջ փորագրված «ՆԼԻԶ» տառաշարքը մասնագետների կողմից վերծանվում է որպես «ՆԱԽԻՋԵԱՆՑԻ», քանի որ Աղամալը ծագումով Նախիջևանից էր, իսկ քարտաշ-գրիչը վրիպելով «Խ» տառի փոխարեն սխալմամբ փորագրել է «Լ» տառը։
17-17-րդ դարերի վերջերին և 18-րդ դարասկզբին եկեղեցական կառույցների պատերին ագուցվող խաչքարերն աչքի են ընկնում իրենց ոճական որոշակի առանձնահատկություններով։
Մասնավորապես, այս ժամանակաշրջանի կոթողներին բնորոշ է հիմնախաչի ետնախորքն անզարդ պահելու սկզբունքը։ Խաչքարն ունի պարզ, բայց նրբագեղ դեկորատիվ հարդարանք, եզրերը պատված են հյուսածո զարդանախշերով, հիմնախաչն ստեղծված է հյուսված ոճով, որի ստորին խաչաթևից վեր է բարձրանում նուրբ արմավազարդը։
Այս տիպի խաչքարերում ավանդական վարդյակի բաղադրրիչը քանդակային ընդհանուր հորինվածքում բացակայում է, իսկ արմավազարդն ու խաչը հստակորեն պահպանում են ժամանակաշրջանին բնորոշ կանոնիկ տեսքը։
Կոորդինատներ՝ 40.1633, 44.4967