Բացահայտիր Արմավիրը. Շիրվանի և Ամրիսի խաչքար

Շիրվանի և Ամրիսի խաչքարը հայկական միջնադարյան քանդակագործության ու ճարտարապետության ուշագրավ հուշարձաններից է, որը գտնվում է Հայաստանի Հանրապետության Արմավիրի մարզի Վաղարշապատ քաղաքի կենտրոնական հատվածում տեղակայված Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցում։

Այս կանգուն պատմաճարտարապետական հուշարձանն ագուցված է Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցու արևմտյան մուտքի աջ կողմում, որտեղ էլ եղել է նրա սկզբնական տեղադրությունը։

Հուշարձանն ընդգրկված է Հայաստանի պատմության և մշակույթի անշարժ հուշարձանների պետական ցանկում՝ 4.2/15.6 համարի ներքո, որտեղ, սակայն, որոշակի անճշտությամբ անվանված է որպես «Շիրվանի, Մարինեի և Ուլուբեկի խաչքար» և թվագրված 1581 թվականով, թեև վիմական արձանագրության մեջ որևէ հիշատակություն չկա Մարինե անվան մասին, իսկ արձանագրության մեջ տարեթվի վերջին թվանշանը հստակ 3-ն է։

Բազալտից կերտված այս խաչքարը պատկանում է հայկական ճարտարապետական ոճին և աչքի է ընկնում իր յուրահատուկ կառուցվածքով։ Չնայած խաչքարը զարդապանդակներ չունի, այն պահպանում է վիմագրական մեծ արժեք։ Խաչքարի քիվին և ստորին հատվածում առկա է 1-ական տող վիմական արձանագրություն. առաջին տողում գրված է «ՍԲ ԽԱՉՍ ԲԱՐԵԽԱԽ [Է] Շ[հ]ՐՎԱՆԻՆ, ԱՄՐԻՍԻՆ ԹՎ...», իսկ երկրորդ տողում՝ «[ՈՒ]ԼՈՒԲԵԿՈՒ, ՌԲ. (1553) կամ ՌԼԲ. (1583)»։ Համաձայն այս արձանագրության՝ խաչքարը նվիրված է Շիրվանին և Ամրիսին, ընդ որում «Ամրիս» անձնանվան առաջին տառի վերին հորիզոնական ստեղնը գրեթե եղծված լինելու պատճառով չի բացառվում նաև «Արիս» անվան հիշատակումը։

Խաչքարի պատվիրատուն անհայտ է։ Խաչքարի ստորին հատվածում փորագրված է քարգործ վարպետ-խաչագործի անունն ու թվականը, որոնք թեև դժվարընթեռնելի են և սկզբնատառերը՝ եղծված, առավել մանրազննին ուսումնասիրության շնորհիվ պարզվում է, որ վարպետի անձնանունն է «ՈՒԼՈՒԲԵԿ» (Ուլուբեկ կազմող)։

Խաչքարի կերտման հստակ տարեթիվը վիմագրում եղծված լինելու պատճառով ներկայացվում է 1553 (ՌԲ) կամ 1583 (ՌԼԲ) թվականներով։

Կոորդինատներ՝

40.1653° N, 44.2983° E (Սուրբ Մարիամ Աստվածածին եկեղեցի, Վաղարշապատ)