Բացահայտիր Արմավիրը. Լուկաշին. Թամանյանի նախագծած «այգի-գյուղը»

Արմավիրի մարզի Արմավիրի տարածաշրջանում՝ ծովի մակերևույթից 870 մետր բարձրության վրա, մարզկենտրոնից ընդամենը 5 կիլոմետր հյուսիս-արևմուտք, գտնվում է Հայաստանի ամենաինքնատիպ և պատմականորեն հետաքրքիր բնակավայրերից մեկը՝ Լուկաշին գյուղը:

Սա սովորական գյուղական բնակավայր չէ, այլ հայկական քաղաքաշինության ու ճարտարապետության եզակի նմուշ, որի հիմնադրումն ու հատակագծումը սերտորեն կապված են աշխարհահռչակ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանի անվան հետ:

Լուկաշինի հիմնադրման պատմությունը սկիզբ է առնում 1920-ական թվականներին՝ Հայոց ցեղասպանությունից հետո ընկած ծանր ժամանակաշրջանում: Տարածքում նախկինում գործել է Ամերիկյան մերձավոր արևելքի նպաստամատույցի (Ամերկոմ) որբանոցը, որտեղ ապաստան էին գտել հազարավոր որբացած հայ երեխաներ: 1920-ականների կեսերին որոշվեց այդ տարածքում հիմնել նոր, օրինակելի գյուղական բնակավայր: 1925 թվականի ապրիլի 26-ին տեղի ունեցավ գյուղի պաշտոնական բացումը, որին ներկա էին ինչպես ինքը՝ Ալեքսանդր Թամանյանը, այնպես էլ այն ժամանակվա Հայաստանի Ժողովրդական կոմիսարների խորհրդի նախագահ Սերգեյ Լուկաշինը (Սարգիս Սրապիոնյան), ում պատվին էլ անվանակոչվեց նորաստեղծ բնակավայրը:

Գյուղի գլխավոր առանձնահատկությունը դրա ճարտարապետական հատակագիծն է: Ալեքսանդր Թամանյանը Լուկաշինը նախագծել է «այգի-քաղաք» կամ «գյուղ-պարտեզ» հայեցակարգով, որն ունի յուրօրինակ, կանոնավոր հնգանկյուն (պենտագոնալ) տեսք: Հատակագծի կենտրոնում նախատեսված էին հասարակական, մշակութային և վարչական կենտրոնները, որոնցից ճառագայթաձև բաժանվում էին փողոցները՝ միաձուլվելով բնակելի հատվածներին և շրջապատող այգիներին: Թամանյանի անմիջական նախագծով գյուղում կառուցվեցին 12 բնակելի շենքեր, ինչպես նաև մանկապարտեզի, հիվանդանոցի և դպրոցի շինությունները, որոնք ապահովում էին տվյալ ժամանակի համար բացառիկ հարմարավետություն:

Լուկաշինի բնակչության ձևավորումն ու ազգագրական կազմը նույնպես աչքի են ընկնում բազմազանությամբ: Գյուղում վերաբնակեցվել են ընտանիքներ Հայաստանի տարբեր ծայրերից՝ Ախուրյանից, Ապարանից, Գորիսից, Թալինից, Կապանից (Ղափան) և Սպիտակից: Բացի այդ, Լուկաշինը դարձավ նաև Սփյուռքից հայրենադարձվածների հանգրվան. այստեղ հաստատվեցին բազմաթիվ հայ ընտանիքներ Իրանից, Լիբանանից և Սիրիայից:

Բնակչության թվաքանակի դինամիկան տարիների ընթացքում զգալի փոփոխություններ է կրել: 1931 թվականին գյուղում ապրում էր ընդամենը 281 մարդ: Տնտեսության ու գյուղատնտեսության զարգացմանը զուգընթաց՝ բնակչության թիվը կտրուկ աճեց. 1959 թվականին այն հասավ 1405-ի, 1979-ին՝ 2830-ի, իսկ 1989 թվականին գրանցվեց պատմական ամենաբարձր ցուցանիշը՝ 3565 բնակիչ: Հետխորհրդային տարիներին թվաքանակը որոշակիորեն նվազեց. 2001 թվականի մարդահամարով գրանցվեց 2346, 2004-ին՝ 2474, իսկ 2011 թվականի տվյալներով՝ 2216 բնակիչ:

Այսօր Լուկաշինը հանդիսանում է Արմավիրի մարզի առաջատար գյուղատնտեսական համայնքներից մեկը: Բնակչության հիմնական զբաղմունքը պտղաբուծությունն է, անասնապահությունը և մեղվաբուծությունը: Արարատյան դաշտի ջերմ կլիման հնարավորություն է տալիս մշակելու բարձրարժեք մրգատու այգիներ, մասնավորապես՝ ծիրան, դեղձ, սալոր, խնձոր և խաղող:

Վերջին տարիներին գյուղում մեծ զարգացում է ապրել կոոպերացիոն շարժումն ու էկոլոգիապես մաքուր (օրգանական) գյուղատնտեսությունը:

Գործող «Լուկաշին» գյուղատնտեսական ասոցիացիայի շնորհիվ տեղական արտադրանքը, մասնավորապես՝ թարմ և չորացրած մրգերը, վերամշակվում են և արտահանվում միջազգային շուկաներ (Եվրոպական Միություն, Մեծ Բրիտանիա, Ռուսաստան):

Բացի այդ, գյուղում ակտիվորեն ձևավորվում է ագրոէկոտուրիզմի ենթակառուցվածքը, որը ձգտում է այցելուներին ծանոթացնել թե՛ թամանյանական ճարտարապետական ժառանգությանը, և թե՛ հայկական ավանդական գյուղատնտեսությանն ու հյուրընկալությանը:

40°10′33″N 44°01′07″E